Tryllefløyta i eit far-mor-barn perspektiv

Mozarts ope­ra har alt­for man­ge paral­lel­lar til for­eld­re-born-kon­flik­tar til at det kan skul­dast reint saman­treff.

Etter å ha job­ba i flei­re år med kon­flik­tar i høve barne­for­de­ling etter sam­livs­brot fekk eg ei rar opp­le­ving då eg såg ei opp­set­jing av Mozarts ope­ra ”Tryllefløyta” for førs­te gong.  Det slo meg brått at det­te had­de alt­for man­ge paral­lel­lar til for­eld­re-born-kon­flik­tar enn at det kun­ne skul­dast reint saman­treff. 

Mozart fekk opp­dra­get om å skri­va ope­ra­en i mai 1791, ber­re kort tid før han døyd­de.  Oppdragsgjevar var Emanuel Schikaneder som har skri­ve libret­to­en.  

Operaen går føre seg i eit even­tyr­mil­jø og har man­ge faset­tar og tema.   Eg kjem her stort sett ber­re til å ta for meg far-mor-born-aspek­tet  og glatt hop­pa over det som ikkje har rele­vans til det­te.

Operaen opnar med at hel­ten Tamino vert for­els­ka i Pamina etter å ha sett eit bile­te av hen­ne.  Allereie her ser ein stor psy­ko­lo­gisk inn­sikt ved for­stå­in­ga av at ein ikkje vert for­els­ka i per­sonen i seg sjølv men i eit bile­te ein lagar seg i sitt eige hovud.  Dette er vel for­kla­rin­ga på at ei for­els­king vert sagt å ha ei gjen­nom­snitt­leg leve­tid på eitt år.  Det er den tida ein treng på å kor­ri­ge­ra bile­tet i sitt eige hovud med ori­gi­na­len.

Tamino kjem så i kon­takt med Nattens Dronning, mor til Pamina.  Mora kan for­tel­ja at Pamina er røva av ein vond demon, Sarastro.  Mora kla­gar i si naud til Tamino og for­tel om kor svak ho er i høve Sarastro og om alle tåre­ne ho har grått.  Tamino legg så ut på si vand­ring for å fria Pamina frå demo­nen Sarastros vald.  Så tek ope­ra­en ei uven­ta ven­ding.  Ein er van med i for­tel­jin­gar at dei gode og von­de vert defi­nert tid­leg i soga og at det­te ikkje end­rar seg under­vegs.  Men her opp­le­ver ein at når ein kjem i Sarastro sitt rike er det heilt ann­leis enn skild­ra av mora.  Tamino ser det­te og yns­kjer å bli opp­te­ken i sam­fun­net til Sarastro.  Det same vil Pamina som han i mel­lom­tida har treft der. 

Dette med tenden­siøs fram­stil­ling av and­re part, er noko som er svært van­leg i barne­for­de­lings­sa­ker.  Foreldra sin makt­kamp om bor­na finn ein nok repre­sen­tert både innan­for og utan­for ekte­ska­pet.  Der for­eld­ra lever saman vil nok des­se kref­te­ne i stor grad bli hald­ne i sjakk av for­eld­ra sine kjens­ler til kvar­and­re.  Men etter eit sam­livs­brot er des­se modi­fi­se­ran­de meka­nis­ma­ne borte.  Den and­re for­el­de­ren vert ein trug­sel og demo­ni­sert.  At Sarastro her ikkje er far til Pamina, er ei omskri­ving av at man­nen mor ein gong var for­els­ka i er ”død” og erstat­ta av ein ”demon” som Pamina av ein eller annan grunn fram­leis har til­kny­ting til og som hind­rar mor i å ha full kon­troll.  Lærdomen ein kan trek­kja av det­te er den open­ber­re at ein høy­rer beg­ge par­tar før ein gjer seg opp ei mei­ning.

Den and­re sce­na som har rele­vans til kam­pen om bor­na, er der vi møter den vid­gjet­ne arien til Nattens Dronning.  Musikken er skjønn men inn­hal­det er for­fer­de­leg.  I for­kant har mor gje­ve Pamina ein kniv som ho skal stik­ka i brys­tet til Sarastro. Arien byr­jar med: ”Hemn frå hel­ve­te kokar i hjar­ta mitt;  Død og for­tvi­ling flam­mar omkring meg!  Føler ikkje Sarastro gjen­nom deg døds­smer­ten, er du ikkje len­ger mi dot­ter…”.  Dette er ei skild­ring kor­leis bor­na vert dre­ge inn i kam­pen til for­eld­ra og den eine bru­kar bar­net til å ram­ma den and­re.

Seinare i soga vil Pamina ta sitt eige liv.  Til det­te vil ho bru­ka kni­ven ho har fått av mora.  Dette er eit bile­te på at den gif­ta ein gjev til bar­net i form av neg­a­tiv omta­le av den and­re for­el­de­ren i leng­da vil vera ska­de­leg for bar­net sjølv.

Korleis løy­ser Mozart og Schikaneder pro­ble­met med dei to som kjem­par for kon­troll av bar­net?  I lik­skap med den nors­ke stat så held ein seg til eit eine­for­eldre­sys­tem.  Det vil seia at ein for­el­der må ut.  Men ulikt i den nors­ke stat, vinn den for­el­de­ren fram som ikkje mest kynisk nyt­tar bar­net i kam­pen.  Her vil eg skyta inn at både den nors­ke stat og Mozart tek feil.  Born treng beg­ge for­eld­re og høve til å gje­ra seg kjend med både mas­ku­li­ne og femi­ni­ne ver­di­ar.  På same måten treng beg­ge for­eld­re å ha sik­ra rett til å utøva for­eldre­skap.  

Kva for­tel ope­ra­en i høve mas­ku­li­ni­tet og femi­ni­tet?  Er det til­fel­dig at den mann­lege og kvin­ne­le­ge for­el­de­ren opp­fø­rer som han og ho gjer?  Både Mozart og Schikaneder var fri­mu­ra­rar og Sarastro sitt uni­vers er tyde­leg pre­ga av fri­mu­rar­sym­bol.  Dei er opp­tek­ne av vis­dom, stu­di­er og lut­ring.  Sarastro talar lang­samt og sin­dig med djup bass.  Dette er ting ein vil opp­fat­ta som mas­ku­li­ne ver­di­ar.  På and­re sida kjem Nattens Dronning med sta­di­ge kjensle­ut­brot.  Kjensler og det å visa kjens­ler kan ein opp­fat­ta som femi­ni­ne ver­di­ar.

I byr­jin­ga av styk­ket ser vi at Nattens Dronning nyt­tar seg av offerrol­la for å få sym­pa­ti.  Ho for­tel om si avmakt i høve Sarastro og om grå­ting.  Offerstrategien kan ein nok kal­la ein typisk femi­nin stra­te­gi og den har vist seg uhy­re effek­tiv til alle tider.

Som tid­le­ga­re vist er hemn­mo­ti­vet svært uttalt hjå Nattens Dronning.  Etter at ho har sunge sin hem­na­rie og Pamina har til­stått ovan­for Sarastro, syng han i sin arie: ”I des­se hei­la­ge hal­lar er hemn ukjent, og har eit men­nes­ke fal­le, lei­ar kjær­lei­ken han inn på plik­tens veg.  Då vand­rar han med veners hand, glad og nøgd til eit betre land…”  Det vil vera noko drygt på påstå at hemn er ein femi­nin ting.  På and­re sida har ein på engelsk uttryk­ket:” Hell hath no fury as a women scor­ned”.  Det er kan­skje meir nyt­tig å seia at hemn har ei mas­ku­lin og femi­nin side der stikk­or­det for den mas­ku­li­ne sida er ”opp­rei­sing (av ære)” med­an den femi­ni­ne ver­sjo­nen lyder: ”Eg vil at du skal kjen­na den lidin­ga som eg kjen­ner på”.  Vi som har job­ba med barne­for­de­lings­sa­ker har i lik­skap med Mozart lita tru på at det vil bli meir fred i ver­da om kvin­ne­ne fekk råda alei­ne.

Tryllefløyta er ei even­tyr­for­tel­jing og nyt­tar seg av man­ge sym­bol.  Å påstå at Mozart og Schikaneder skreiv ope­ra­en med hovud­tan­ke på far-mor-barn-pro­ble­ma­tikk er nok å ta litt hardt i.  På and­re sida vil vi som har arbeidd innan fel­tet fin­na man­ge inter­es­san­te paral­lel­lar.  I alle fall er det ein fan­tas­tisk ope­ra med nyde­leg musikk og ein bør få med seg fram­fø­rin­ga om høvet byr seg.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *

Dette nettstedet bruker Akismet for å redusere spam. Lær om hvordan dine kommentar-data prosesseres.