Vater, mein Vater

Der Erlkönig i ny tol­king.

Blant dei tys­ke Lieder vil eg tru at Der Erlkönig med tekst av Goethe og tonestet­jing av Schubert er blant dei mest kjen­de.  Teksten er dra­ma­tisk og akkom­pag­ne­men­tet under­stre­kar det­te med ein sug­ge­re­ran­de verk­nad. 

Les dik­tet på tysk eller norsk

Diktet vart skri­ve i 1782 med­an Schuberts tone­sete­jing kom til i sis­te ver­sjon i 1821. Diktet hand­lar om ein far som rid gjen­nom nat­ta med son sin på armen sin.  Sonen er sjuk med feber­fan­ta­si­ar og faren rid så snøgt han kan for å koma heim i tide.  Alvekongen (Erlkönig) driv på og lok­kar guten over til sitt rike.  Kvar gong ropar sonen med reds­le på faren (mein Vater, mein Vater!) og faren freis­tar å roa guten med at syna hans ber­re er inn­bil­ling.  Segn vil ha det til at ber­re dei som er nær døden kan sjå alve­kon­gen, og rett nok, før far og son kjem heim, er guten død.

Det førs­te som slår meg er at det­te er ei skild­ring av fars­kjær­leik.  Faren skjø­nar kva som står på spel og rid så snøgt han kan heim til trygg­leik, var­me og frel­se sam­stun­des som han freis­tar å ver­na bar­net og roa det.  Ein slå­an­de kon­trast til den ste­reo­type fars­fi­gu­ren som det femi­nis­tis­ke para­dig­met har dyt­ta på oss om at fed­re før den femi­nis­tis­ke revo­lu­sjo­nen  ber­re var opp­tek­ne av arbeid og i hei­men kop­la av med å den­ga mor og born.  Kjærleik til barn kan ikkje ber­re målast i bleie­skift og uttak av fedre­kvo­te.
Dinest ten­kjer eg at den sor­ga over å mis­ta bar­net sitt i sjuk­dom opp­le­ver ein hel­dig­vis ikkje så ofte len­ger i anti­bio­ti­ka­ens tids­al­der.  Men så slår det meg at det er nett­opp det man­ge  fed­re i dag  opp­le­ver etter sam­livs­brot.  Med mar­gi­na­li­se­ring, boi­kott av sam­vær og fals­ke skul­din­gar opp­le­ver fak­tisk tusen­vis av fed­re kvart år å mis­ta bor­na sine.  ”Sorg utan blo­mar” er eit uttrykk som er brukt.

Der Erlkonig, bildet av Albert Sterner (1863–1946)

I ei slik set­ting vil to av figu­ra­ne i dik­tet, faren og bar­net, gje seg sjølv.  Men kven sym­bo­li­se­rer alve­kon­gen?  Med kon­ge asso­si­e­rer ein makt og mas­ku­li­ni­tet sam­stun­des som alva­ne er blant dei meir femi­ni­ne blant dei under­jor­dis­ke.  Det som det lok­kast med er leik, dans og song med femi­ni­ne inn­slag som ”mor” og ”kon­gens døt­re”.  Det er vel det­te som i juri­disk ter­mi­no­lo­gi kal­last ”bar­nets bes­te”.  Alvekongen er alt­så ein alli­an­se mel­lom mor og sta­ten som med sine førin­gar mar­gi­na­li­se­rer far ved å fjer­na den makt­ba­lan­sen er mel­lom far og mor før sam­livs­bro­tet.  Mødre som boi­kot­tar sam­vær, flyt­tar me bor­na og kjem med fals­ke incest- og valdskul­din­gar er i rea­li­te­ten beskyt­ta av sta­ten med frå­ver av reak­sjo­nar.  Skulle far der­imot vera seint ute med bidrag eller gløy­ma å leve­ra unga­ne, er appa­ra­tet på plass.  Sjølv om sta­ten har sine femi­ni­ne inn­slag, er han ikkje redd for å visa mus­klar der­som auto­ri­te­ten vert utford­ra: ” Und bist du nicht wil­lig, so brau­ch ich Gewalt.”  Det ein sit att med er ein unge som skrik ”Mein Vater, mein Vater”, men sta­ten og mor vert for sterk.

I dik­tet ser ein også at far freis­tar å for­kla­ra vekk eksis­ten­sen til alve­kon­gen.  Det er tåke­dot­tar eller så er det lau­vet som ras­lar i vin­den.  Det som und­rar meg er at så man­ge av fedra­ne som har blitt mar­gi­na­li­sert i høve sine eig­ne born, ikkje kan sjå saman­hen­gen mel­lom førin­gar frå sta­ten og den situa­sjo­nen dei opp­le­ver.  Dei trur at dei ber­re har vor uhel­di­ge eller dei byr­jar å absor­be­ra gif­ta frå den femi­nis­tis­ke tåka: eg var ikkje merk­sam nok mot eksen, eg skif­ta ikkje nok blei­er eller kva det no kan vera.  At dei er svik­ne av sta­ten som ein del av ein vil­la agen­da, kla­rar dei ikkje å sjå.

Tek ein tol­kin­ga eit steg vida­re, kan ein hel­ler seia at ropet på ”Vater” er eit rop på far og mas­ku­li­ne ver­di­ar i eit sam­funn der far er frå­ve­ran­de og mas­ku­li­ne ver­di­ar er man­gel­vare.  I den­ne tol­kings­mo­del­len er alve­kon­gen fram­leis sta­ten gjen­nom­syra av det femi­nis­tis­ke para­dig­met.  Ungane som veks opp vert indok­tri­nert med eit demo­ni­sert manns­bi­le­te (menn har under­trykt kvin­ner i tuse­nar av år og så bort­et­ter).  Kva har så femi­sta­ten å gje til den opp­vek­san­de gene­ra­sjo­nen?  Jo det er ”schö­ne Spiele”.  Sjølvsagt høy­rer lei­ken med i opp­veks­ten til bar­net, men føre­må­let er jo at bar­net ein gong skal ver­ta ein mogen vak­sen.  Unge (og eld­re) gutar tek til­flukt til data­spel og sport der ein kan dyr­ka mas­ku­li­ne ver­di­ar på are­na­er som ikkje gjeld.   De Tocqueville sine ord rin­ger meg i øyra: ”Over alle dis­se hever det seg en vel­dig for­myn­der som påtar seg ale­ne å sør­ge for deres vel­ferd og våke over deres liv. Den har uinn­skren­ket makt, den gri­per inn på alle områ­der, den er vel­ord­net, for­ut­se­en­de og mild. Den vil­le ha lig­net på for­eldre­myn­dig­he­ten, der­som dens for­mål had­de vært å gjø­re men­nes­ke­ne rede til den voks­nes liv, men den søker, tvert om, å hol­de dem fast i barn­dom­men for all­tid. Den liker at bor­ger­ne tri­ves, for­ut­satt at de ikke ten­ker på annet enn sin triv­sel. Den arbei­der gjer­ne for deres lyk­ke, men vil være ale­ne om det og den enes­te som bestem­mer hva som tje­ner deres bes­te. Den sør­ger for deres sik­ker­het, for­ut­ser og dek­ker deres behov, skaf­fer dem adspre­del­se, tar seg av deres vik­tigs­te saker, leder dem i deres arbeid, ord­ner opp i og for­de­ler deres arv; hvor­for kan den ikke ta fra dem stre­vet med å ten­ke og møy­en med å leve?”

Igjen ropar bar­net: ”Mein Vater…hørest du nicht?  Og dagens demas­ku­li­ni­ser­te menn vel­ger å luk­ka øyre­ne og bort­for­kla­ra sym­pto­ma for å slep­pa å ta opp kam­pen.  Velferdsstaten har sine meto­dar og orda er kla­re: “Ich liebe dich…und bist du nicht wil­lig, so brau­ch ich Gewalt.”  Eller som eit stats­be­ran­de par­ti had­de som hovud­pa­ro­le i val­kam­pen nokre år atten­de: ”Alle skal med!”

Dette innlegget ble publisert i Barn og foreldreskap, Kultur. Bokmerk permalenken.

En kommentar til Vater, mein Vater

  1. Øivind sier:

    Meget sti­mu­le­ren­de ana­ly­se. Dette ga grunn­lag for en ny nær­les­ning av et dikt jeg hør­te og fes­tet meg ved alle­re­de i barn­dom­men. Tolkningen til Ian Bostridge var gri­pen­de, bent frem gåse­hud­in­du­se­ren­de.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *

Dette nettstedet bruker Akismet for å redusere spam. Lær om hvordan dine kommentar-data prosesseres.